Y Gymraeg yng Nghaeau Llandaf – rhan 2

Mewn blogiad llynedd, dechreuais esbonio ychydig am gwrs Canfod Hanes y Gymraeg yng Nghaerdydd. Fe wnes i son hefyd am ardal Caeau Llandaf.

Map Pontcanna 1886

Map – rhan o gaeau Llandaf tua 1886.

1891 oedd y flwyddyn gyntaf pan ofynodd y cyfrifiad cwestiwn am iaith y person.

Fell y beth oedd y sefyllfa ieithyddol yn y flwyddyn honno?

Yn ol erthyglau fel hyn ar Papurau Newydd Cymru Ar-Lein, Mr Lewis Watkins oedd tenant ‘Court Farm’. Roedd y fferm honno yng nghanol y parc presennol (Gallwch weld map ardderchog sy’n cyfuno un hanesyddol ac un modern yma).

Evening Express Thomas Watkins Court Farm 23 Medi 1898

Trwy chwilio cofnodion cyfrifiad 1891, dydy’r ffurflen ddim yn glir parthed iaith Mr Watkins a’i wraig, Margaret. Ond (diolch i Dylan Foster Evans am ei gyngor) rydyn ni’n gwybod (oherwydd cyfrifiadau 1901/1911) bod y ddau yn siarad Cymraeg. Mae cyfrifiad hefyd yn awgrymu bod o leiaf 2 allan o’r 3 person arall oedd yn byw gyda nhw yn medru’r Gymraeg. Cartref Cymraeg oedd hi, felly. Mae’n werth cofio, serch hynny, nad oedd y bobl yma wedi cael eu geni yn y ddinas. O Aberdâr ddaeth Mr Watkins, a’i wraig o’r Bontfaen.

Felly roedd pobl o’r ardal cyfagos, Cymry Cymraeg, yn byw yn ardal caeau Pontcanna yn 1891.

Ond ydy hyn yn adlewyrchu teuluoedd gyda’u gwreiddiau yn y ddinas eu hun?

Mewn fferm drws nesaf, fferm Pontcanna, mae enghraifft arall sy’n awgrymu taw iaith pobl o tu fas i’r ddinas oedd y Gymraeg erbyn hynny.

Cllr WM Lewis fferm Pontcanna

Ganwyd Mr William Lewis yn fferm Pontcanna yn 1832, lle buodd e tan 1879, pan symudodd e i Castle Street er mwyn parahau â’i fusnes hadau.

Yn ôl cyfrifiad 1881 roedd e’n byw yn 15 Angel Street gyda’i wraig Fanny, meibion William (10 oed) a John (9) a merch (o’r enw Fanny hefyd – 4 oed).

Erbyn 1891, roedd y teulu wedi symud i 18 Heol y Bontfaen, ac i gyd yn uniaith Saesneg yn ol y cyfrifiad. Os gallwn ni ddibynnu ar y cyfrifiad, wrth gwrs!

Byddai’n ddiddorol i ddarganfod mwy am y teulu a’r iaith. Rwy’n sicr bod y Gymraeg yn rhan o hanes y teulu. Oedd tad William Lewis yn siarad Cymraeg efallai?

O’r ciplun bach yma, a’r tystiolaeth arall, mae’n taro fi bod y Gymraeg yn gref yn ardal Caerdydd yn 19eg canrif, ond nid efallai ymysg teuluoedd y ddinas ei hun.

Gyda phobl o’r cymoedd, Bro Morgannwg ac hyd yn oed Sir Trefynwy yn siarad cymaint o Gymraeg, a symud i’r ddinas i chwilio am waith, rwy’n siwr bod y Gymraeg i’w chlywed yn aml ar strydoedd Treganna a Phontcanna yn 1891. I ba raddau roedd teuluoedd gyda’u gwreiddiau yn y filltir sgwâr yma yn ei deall, tybed?

Advertisements

Ynghylch Richard Nosworthy

Gic, Cenedlaetholwr, Sosialydd
Cafodd y cofnod ei gyhoeddi yn Uncategorized. Gosod Nod Tudalen i'r ddolen barhaol.

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Newid )

Connecting to %s