Taith Archifau Morgannwg

Ddydd Sadwrn ges i’r fraint i ymuno â thaith o Archifau Morgannwg.

Fe drefnwyd y daith fel rhan o’r cwrs Canfod Hanes y Gymraeg yng Nghaerdydd gan Menter Caerdydd a Dylan Foster Evans.

Storfa yn Archifdy Morgannwg.

Storfa yn Archifdy Morgannwg.

Cawson ni ein tywys ‘tu ôl y llenni’. Cyfle i weld y storfeydd a gedwir yr un tymheredd trwy’r flwyddyn er mwyn gwarchod y dogfennau.

Roedd pob math o ystafelloedd eraill gyda teclynnau a pheirianau i lanhau, categoreiddio a storio hen ddogfennau.

Mae’r adeilad yn weddol newydd a leolir yn agos i Stadiwm Dinas Caerdydd ger Heol Sloper (trowch ar bwys HSS Tool Hire – mae arwydd brown fanna).

Edrychon ni hefyd ar y cyfleusterau cyhoeddus ble gall unrhyw un cofrestru a galw mewn i ymchwilio’r archifdy.

Diolch i Rhian Phillips o’r Archifau am drefnu’r taith. Roedd hi wedi dod o hyd i sawl dogfen o ddiddordeb i’r grwp. Roedd hyn yn cynnwys hen fapiau o Gaerdydd o’r 1800au, posteri theatr Cymraeg o’r 1800au a chofnodion y capel ar Heol Llandaf

Edrych ar fapiau.

Edrych ar fapiau.

Mae’r dogfennau’n fregus ac mae’n anhygoel mewn ffordd bod y cyhoedd yn cael cyffwrdd â nhw!

Mae’r mapiau yn dangos twf aruthrol ein dinas dros y ddwy ganrif ddiwethaf.

Fy hoff beth oedd hen fap o Dreganna, neu ‘Canton Farm’ fel oedd hi. Er bod y mapiau’n defnyddio’r Saesneg fel iaith swyddogol, mae’n amlwg iawn ta Cymraeg oedd iaith yr ardal. Roedd disgrifiadau’r caeau yn Gymraeg. Er enghraifft mae’n dweud bod cae ble lleolir Tesco Metro Canton yn ‘ddwy [erw?] a hanner’.

Rwy’n hoff iawn o’r ffaith bod patrymau stryd wedi aros dros ddwy ganrif (edrychwch ar Delta Street, er enghraifft).

2014-11-08 11.28.52

Map o ‘Canton Farm’ – Treganna, Caerdydd tua 1812.

Diolch i Dylan, Rhian a phawb arall am fore diddorol. Bydda i nôl i wneud gwaith ymchwil pan gaf i’r cyfle.

Archifau Morgannwg, Clos Parc Morgannwg, Caerdydd,

Cyhoeddwyd yn Uncategorized | Rhowch sylw

Y Gymraeg yng Nghaeau Llandaf – Hanes Cymraeg Caerdydd

Mae agweddau tuag at y Gymraeg yng Nghaerdydd yn dechrau newid.

Yn ol rhai, dinas ‘Saesneg’ yw hi rhywsut, yn wahanol i weddill Cymru. Ac er ei bod hi’n wir bod y Saesneg yn iaith fyw yma ers canrifoedd, mae hi’n bodoli ochr-yn-ochr a’r Gymraeg (a sawl iaith arall wrth gwrs) erioed.

5270878187_453c662e74_bRydw i wedi ymuno a chwrs Dylan Foster Evans ‘Canfod Hanes y Gymraeg yng Nghaerdydd‘ a redir gan Menter Caerdydd. Diolch yn rhannol i Dr Evans, mae’r darlun yn dod yn gliriach.

Yr argraff sy gyda fi bellach yw hen ddinas amlieithog. Y Saesneg yn gryfiach yng nghanol yr hen ddinas na’r rhan fwyaf o Gymru. Pentrefi Cymraeg o’i chwmpas sy wedi troi’n faestrefi wrth i’r ddinas tyfu. Llandaf. Y Tyllgoed. Y Rhath.

Fyddai ddim yn amlinelli mwy o’r cwrs yma gan bod Dylan wedi gwneud jobyn anhygoel o dda ar ei flog ei hun.

Ond rydw i wedi bod yn gwneud prosiect bach ar un ardal fach – ardal caeau Llandaf. Ardal sydd bellach yn cynnwys parc a meysydd chwarae y dyddiau hyn. Hefyd gydag heol fawr erchyll Rhodfa’r Gorllewin yn creu wal o gongrit a swn rhwng dinasoedd Caerdydd a Llandaf.

Map caeau Llandaf 1886

Mae’r ardal wedi newid yn sylweddol. Yn y 19eg canrif roedd ffermydd a melin yma. Roedd Llandaf yn dinas/pentref ar wahan.

O’r dosbarth roeddwn i’n ymwybodol o’r shifft ieithyddol mawr a ddigwyddodd yng Nghaerdydd yn ystod y ganrif honno. Mae enghreifftiau eraill yn dangos nad oedd teuluoedd Cymraeg yr ardal yn pasio’r iaith ymlaen i’w plant tua diwedd y ganrif.

Edrychais i ar dudalen o gyfrifiad 1861.

Mae 3 lleoliad ar y dudalen:

  • Pont Canna
  • ‘Tucking Mill’
  • Melin Llandaf ‘Llandaff Mill’

Mae fferm Pont Canna i’w gweld yn glir ar y map uchod. Roedd hi wedi troi’n ganolfan deledu TWW/HTV cyn iddi cael ei dymchwel.

Cafodd Melin Llandaf ei dymchwel hefyd, oherwydd adeiladu Rhodfa’r Gorllewin yn y 30au.

Beth am y Tucking Mill felly?

Yn ol yr erthygl yma, yr ‘House of Mercy’ oedd hwnnw, adeilad a oedd wedi newid ei bwrpas erbyn i’r map gael ei greu. Ac allan o’r tri adeilad, hwnnw yw’r unig un sy’n sefyll heddiw fel ty preifat.

O ran y Gymraeg, mae’r darlun yn un cymysg. Mwy i ddilyn yn y blog nesaf…

Cyhoeddwyd yn Uncategorized | 1 Sylw

Adolygiad – Street Food Cardiff, Y Depo, Heol Dumballs

Felly mae’r trend ‘bwyd stryd’ wedi cyrraedd Caerdydd.

Mae’n wir i ddweud nad rhywbeth hollol newydd yw e. Fe cynhaliwyd nifer o wyliau bwyd yn y ddinas o’r blaen.

Ond digwyddiad llawer mwy yw hwn – gyda tua dwsin (neu fwy?) o stondinau mewn ‘depo’/warws rhwng yr Orsaf Ganolog a’r Bae.

2014-10-31 20.00.07

Mae’n deg i ddweud bod pwyslais ar gig. Cwn Poeth, Byrgyrs, Cyw Iar. Ond roedd digon i apelio ataf i, rhywun sydd (am resymau na fyddai’n esbonio fan hyn) yn bwyta llysiau, pysgod ond dim anifeiliaid eraill,

Dechreuais i gyda burrito llysieuol. Rwy’n hoff iawn o fwyd Mecsican er nad oes llawer o lefydd i’w gael eto yn y ddinas.

Fe costiodd tua £6 am un mawr – llawn chilli ffa, guacamole a chaws. Roedd y maint yn fwy na ddigon i fi ac yn ddigon sbeislyd heb fod dros ben llestri.

2014-10-31 20.00.21Rhannais i ‘spicy slaw’ gyda ffrind, oedd yn grensiog a ffres – ond ddim yn sbeislyd o gwbl!

I ddilyn ges i creme brulee o stondin sy’n arbenigo ynddynt.

Rhaid cyfaddef nad ydw i’n hoff iawn o’r pwdin hyn fel arfer ond roedd yr un yma mor flasus mae’n rhaid i fi ail feddwl o ddifrif! Es i ag un adre i Mrs N hefyd.

Ar y cyfan – menter newydd cyffroes sy’n werth ymweld ag e.

Gwefan Street Food Cardiff

Cyhoeddwyd yn Uncategorized | Rhowch sylw

Beth sy ar y bocs? Rhaglenni o Loegr.

Remote Control, Television - TV-controller

[Llun Creative Commons gan espensorvik ar Flickr – linc]

Weithiau mae’n hawdd derbyn pethau heb gwestiynu.

Un o’r pethau hynny yw’r hyn sy’n digwydd pan rydyn ni’n troi’r radio neu teledu ymlaen.

Ar fy radio, mae 33 gorsaf DAB. Dim ond 7 ohonyn nhw sy’n Gymreig/lleol.

Ond yn fwy anhygoel yw’r ffaith bod pob un o’r gweddill yn dod o un wlad arall – Lloegr.

Ar ben hynny, yn anffodus mae nifer cynyddol o raglenni ar orsafoedd ‘lleol’ yn rhaglenni canolog ar draws rhwydwaith Prydeinig.

Mae’n batrwm tebyg ar y teledu.

Pan edrychais i yn ddiweddar roedd 65 sianel teledu Freeview ar gael yma yng Nghaerdydd, yn ogystal a sianeli HD a radio.

Allan o’r 65, mae un sianel cenedlaethol (S4c), a 4 sianel (BBC1, BBC2 ac ITV 1/ITV1+1) – gyda lleiafrif bach o raglenni Cymreig.

Eto, mae’r rhan fwyaf yn sianeli o Loegr, a chwpl o eithriadau megis Russia Today ac Al Jazeera.

Ond does dim un sianel Freeview o Ffrainc, Japan neu Brasil. Dim sianel o’r Almaen, Affrica neu Tseina. Does dim hyd yn oed o wledydd eraill sy’n darlledu yn Saesneg megis Canada, Awstralia ac Iwerddon.

Ers hynny mae’r sianel newydd Made In Cardiff wedi dechrau darlledu, sy’n ddatblygiad da.

Ond yr hyn sy gyda ni yw gwlad lle mae’r rhan helaeth o deledu yn dod o’r wlad drws nesaf.

Dydy hyn ddim yn sefyllfa iach.

Wrth gwrs mae’n naturiol bod teledu Seisnig ar gael yng Nghymru. Rydyn ni’n deall Saesneg ac mae’r rhaglennu yn apelio aton ni.

Ond mae’n creu problemau mawr.

Crystal radio enthusiast

By Khalid Mahmood (Own work) [CC-BY-SA-3.0 or GFDL], via Wikimedia Commons

Mae’r diffyg darlledu Cymreig a dominyddiaeth o ran nifer, cyllideb ac amseru ffafriol rhaglenni Saesneg wedi cyfrannu at sefyllfa lle nad yw llawer o’r boblogaeth yn deall ein system gwleidyddol.

Mae Llywydd y Cynulliad, Rosemary Butler, wedi mynegi pryder am ‘Ddiffyg Democratiaeth’.

Yn ogystal â hynny, rydyn ni’n colli cyfle i ddathlu a chreu diwylliant Cymreig cryf, i hybu hyder ein pobl a gweld y lles o ran swyddi.

Rwy’n ofni bod y ffocws ar raglenni o un wlad arall hefyd yn golygu bod pobl Cymru yn colli mas ar gyfleoedd i werthfawrogi diwylliant gweddill y byd.

Ac wrth gwrs dydy hyn ddim yn helpu’r iaith Gymraeg chwaeth.

Beth yw’r ateb felly?

Mae’n rhaid i ni ddatganoli’r strwythurau sy’n rheoli darlledu yng Nghymru, er mwyn gwasanaethu Cymru fel cenedl.

Ateb Cymdeithas yr Iaith yw treth newydd fydd yn ariannu darlledwr newydd.

A chyn hynny, mae pethau eraill allwn ni wneud:

  • Gwnewch ymdrech i wylio, recordio ac hyrwyddo’r rhaglenni/gwasanaethau prif-ffrwd Cymreig gorau
  • Ewch ati i ddarganfod, gwerthfawrogi a chyfrannu at (yn ariannol a thrwy gyfrannu cynnwys) gwasanaethau amgen Cymreig sy’n bodoli – megis Radio Cardiff, Mon FM, Radio Beca, Cymru FM, Daily Wales a Pobl Caerdydd.
  • Anghofiwch am DAB – prynwch radio rhyngrwyd neu hyd yn oed yr hen ‘short wave’ y tro nesaf.
  • Arwyddwch ddeiseb Ymgyrch Newsnight Cymru.
  • Ewch ati i greu cynnwys eich hun! Podlediadau, Fideos bach, neu trwy gyfrannu at wasanaeth hyperleol yn eich ardal. (Mae cyngor da ar Youtube Playbook).

Rwy’n gobeithio bod proffeil cynyddol y sefyllfa hyn a’r technoleg newydd yn arwain at newidiadau sylweddol yn y dyfodol agos.

Os oes gyda chi syniadau eraill, plis rhowch nhw yn y sylwadau isod…

Cyhoeddwyd yn Uncategorized | Rhowch sylw

Yr M4: Dwy ochr i’r ddadl wleidyddol

 

Traffordd yr M4 ger Casnewydd – John Grayson [CC-BY-SA-2.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0)%5D, via Wikimedia Commons

Mae’r penderfyniad gan Lywodraeth Cymru i fwrw ‘mlaen gyda traffordd newydd ger Casnewydd yn drychineb amgylcheddol, chymdeithasol, ac i’r broses democrataidd.

Yn ol RSPB Cymru:

“The Gwent Levels is a fragile ecosystem and unique historic landscape…Building the motorway would cause irreversible damage to the wildlife there..”

Yn ol Sustrans:

“A significant proportion of journeys on this section of the motorway are local – investment in public transport, cycling and walking could have increased capacity on the motorway for those who need to use it.  Instead, increasing capacity on the M4 will just continue to put more cars on our roads, which is likely to increase congestion and harmful emissions.”

Ond un elfen arall o ddiddordeb yw’r rhwyg yn y Cynulliad Cenedlaethol.

Rwy’n falch iawn bod Leanne Wood wedi dangos arweinyddiaeth ar hyn a thynnu Plaid Cymru allan o drafodaethau’r gyllideb fel canlyniad. Mae’n dda hefyd bod y Lib Dems a rhai aelodau Llafur wedi siarad allan.

Ar ochr arall y dadl – yn cefnogi traffordd yn hytrach na buddsoddi mwy mewn ysbytai, ysgolion a thrafnidiaeth?

Llafur Cymru a’r Toriaid.

Fydd rhaid i’r pleidiau hynny’n cydweithio er mwyn pasio’r gyllideb?

 

Cyhoeddwyd yn Uncategorized | Rhowch sylw

Pwy fydd Prif Weinidog nesaf Cymru?

Roedd yn diddorol iawn i weld canlyniadau’r arolwg barn YouGov diweddar, a ofynnodd barn pobl Cymru ar arweinwyr pleidiau gwleidyddol.

Dyma graff rwyf wedi’i wneud sy’n dangos y patrwm dros y misoedd diwethaf. Gofynnwyd i bobl rhoi sgôr allan o ddeg,

image (1)

Mae dadansoddiad pellach ar flogiau Elections in Wales a Blog Menai - ond mae’n ddiddorol nodi’r cynnydd sylweddol yn sgôr Leanne Wood, a’r cwymp i Ed Milliband a Carwyn Jones. Yn sgil llwyddiant Jill Evans i gael ei hail-ethol yn Etholiadau Ewrop, a’r arolwg barn diweddar yn dangos Plaid Cymru yn ennill ar draul Llafur yn y cynulliad, mae hyn yn dangos bod Leanne yn llwyddo i symud y blaid ymlaen.

 

Cyhoeddwyd yn Gwleidyddiaeth | Tagiwyd , , , , , , | Rhowch sylw

Adolygiad: Georgie’s Diner, Pîl, Penybont ar Ogwr

image

Y fwydlen

image

Brecwast llysieuol

image

Tu fas y 'diner' ar bwys cylchfan Pîl, A48.

Dwi wedi bod yn darllen llyfr diweddaraf Chris Needs ac mae’n cyfeirio at Georgie’s Diner fel un o’i hoff lefydd i fwyta.

Gyda disgwyliadau uchel, felly, fe nes i fynd yno amser cinio heddi.

Wrth gyrraedd fe’ch croesawir gan arwydd sgôr hylendid pump seren a glendid ydy un o’r pethau nath fy nharo yn bendant.

Lleolir y bwyty ar ochr yr A48 ac yn amlwg yn boblogaidd gyda gyrrwyr/gweithwyr. Er fod y fwydlen yn eitha eang, fe bendefynais ddewis y peth amlwg h.y. brecwast-trwy’r-dydd (llysieuol).

Ro’n i’n hapus iawn i weld tatws o ryw fath (rwy’n casau brecwast heb datws) – yn yr achos hyn, tatws wedi’u ffrio yn berffaith. Roedd dim llai na 3 math o fara gyda brecwast – wedi’i ffrio, tôst, a bara menyn – er dim ond y ddau gyntaf ges i.

Mae’r staff yn gyfeillgar a’r bwyd gwerth yr arian. Llawer gwell i deithwyr na thalu llawer mwy mewn rhywle di-nod heb y cymeriad sydd ar gael yn Georgie’s.

Mwy o wybodaeth ar wefan Georgie’s.

Cyhoeddwyd yn Uncategorized | Tagiwyd | Rhowch sylw